viernes, 31 de mayo de 2013

LOS GLOBOS

LOS GLOBOS
(Cuentos de mi pueblo)

Yo vivo en un pueblito llamado Rafael Delgado. Es un lugar muy bonito porque los niños que viven ahí saben divertirse, ya sea en el río nadando, jugando a las canicas o a la pelota; pero lo más emocionante es cuando elevan unos globos multicolores de papel de china que ellos solos los elaboran o bien con la ayuda de algún adulto.

Los globos más pequeños son de cuatro pliegos, pero también los pueden hacer de ocho, doce, dieciséis, o de más. El más grande que han hecho en mi pueblo es de setenta pliegos.

Es tan interesante ver cómo los niños se ayudan desde la compra del material, la hechura y la elevación del globo. Primero lo llenan de aire, encienden la mecha y luego esperan el momento oportuno para soltarlo y verlo elevarse por los cielos.

Los gritos de los niños son contagiosos. ¡Por allá¡¡ ¡No, por el campo¡¡ ¡No, no, por el cerro¡.

Cuando el viento lo favorece y toma una dirección sin riesgos, los pequeños corren hacia ese rumbo para atraparlo. Es una verdadera hazaña si logran traerlo de nuevo. Si el juguete volador lo devora el fuego, los niños se organizan de nuevo para hacer otro.

Texto aportado por una maestra.


IN TLAPITZALXIKIPILTIH

Neh ni chantih ipan se altepetl itokah Rafael Delgado. Ompa semi tlakualtsin pampa pipilkokone akin ompa chanti kimatih kenik mawiltiskeh, walewa ipan weyatl moanelowa, kawiltia temimilti, otlamonohso kawiltia yen tlachtli; tlen okachi ti elpakis ihkuak kokone kitlekoltiah seki amatlapitsalxikipiltih kuikuiltikeh, yehwan kokone kinchiwa, okimpalewia yehwan weweyinti.

Tlen tlapitzalxikipiltih okachi tzikitzintih kipiah nawi amameh, wel no kinchiwaske ika chikeyi, matlaktli wan ome, matlaktli wan chikuasen, oocachi miek. Tlen okachi weyi kichiwani ipan noaltepe kipiah yempoalomatlaktli amameh.

Iksemi yuani kenik tikihtas pipilkokone mopalewia, kikowa tlenon moneki, kichiwah wan kitlekoltiah in tlapitzalxikipilih. Achtoh kihyotemitia, kixotaltia milinilistli wan kichia kikakawaskeh, wan kitaske tlehko kanik ilwikak.

Inkuitzol in pipilkokone mispanoltiñiske. ¡Ikneh! ¡Amoh, ik ixtlawak! ¡Amoh, amoh, kanik tepetl!

Ihkuak ehekatl kiwikah kanik amoh tlaowikan, kokoneh ompik motlalowa pampa kikitzkiskeh. Tlakeh pipilkokoneh wel kiwalih oksahpa yoni weyi kuawyotl. Tlake yoni ahawiltlapatlanalli tlatlah, kokone oksapah moholochowah wan okse kichiwah.

Itlakuilol se siwatlamachtih.

lunes, 10 de septiembre de 2012

INVOCACIÓN DEL XOCHITLALI


INVOCACIÓN DEL XOCHITLALI

El siguiente texto corresponde a un trabajo monográfico sobre el Xochitlali, realizado por Pedro Montalvo Nolasco (originario y vecino de Rafael Delgado, Ver.), licenciado en Gestión Intercultural para el Desarrollo, por la Universidad Veracruzana Intercultural, y Luis Barrera Heredia, investigador del Centro INAH Veracruz, Licenciado en Historia (1981-1985) y Lic. en Antropología, con especialidad de Arqueología (1982-1986) por la Universidad Veracruzana; Maestría (2002-2004) y Doctorante (2008-2011) en Arqueología por la Escuela Nacional de Antropología e Historia.

La invocación del xochitlali, rescatada por estos investigadores, fue relatada en el 2007 por doña María Pascuala Hernández Pino, nahuahablante de Rafael Delgado, Veracruz. Por esta razón, el texto está escrito en náhuatl y en español.

Wei Tonantzin Tlaktikpak,                             “Gran Madre Nuestra Superficie Terrestre
mo ixkuikpaktzino (ixkotzintlintli),               sobre tu faz
ti tlahtlakoskeh,                                                 te habremos de ofender,
nikan ti sootikah,                                               aquí está usted recostada,
nikan timo mantikah,                                        aquí está extendida,
nikan tech mo palewihtikah,                           aquí nos está ayudando,
nikan tech yolitihtok,                                        aquí nos está dando vida,
nikan tech mo tlaseliltihtok,                            aquí nos está haciendo merecedores,
nikan tech chikawilihtok  .                              aquí nos está dando fuerza.

“Itech inin tonalli,                                            “En este día,
itech inin axan,                                                  en este ahora,
ika nochi no yolo                                               con todo mi corazón
ni mitz  tlatlahtihtika,                                       te vengo a pedir un favor,
xik mo kakiltihtzino,                                          ruego me escuches,
inin no tlahtol,                                                   esta es mi palabra,
i tlahtol nokniwan iwan no yolikniwan.       esta es la palabra de mis hermanos  y amigos.

“-Ompa an muestikateh                                    “-Ahí se encuentran
Tehwatzin Tlalokan Tata                                 Usted Padre del Tlalokan
iwan Tlalokan Nana,                                        y Madre del Tlalokan,
tech mo palewilikan…                                      acudan a nuestro ruego…

“-Ompa an moestikateh                                    “-Ahí se hallan
Tehwatzin Tlal Tetahtzin                                  Usted Anciano de la Tierra y
iwan Tlal Tenantzin,                                         Anciana de la Tierra  (los abuelitos),
tech mo palewilikan…                                      acudan a nuestro ruego…

“-Ompa an moestikateh                                    “-Ahí se hallan
Tehwatzin Nahuahkan Tata                            Usted Padre de los Cuatro Lugares y
iwan Nahuahkan Nana,                                   Madre de los Cuatro Lugares,
tech mo palewilikan…                                      acudan a nuestro ruego…

“-Ompa an moestikateh                                    “-Ahí se hallan
Totahtzin iwan Tonantzin,                               Padre Nuestro y Madre Nuestra,
tech mo palewilikan…                                     acudan a nuestro ruego…

“-Ompa an moestikateh                                    “-Ahí se hallan
no koltzitziwan                                                   nuestros ancestros,
tech mo kakiltihtzinokan                                  escúchennos…

“Ika miek pakilis                                                “Con mucha alegría
onimitz mo tlahpalohtieko,                              te vengo a saludar,
onimitz  tlatlahtihtieko.                                    te vengo a pedir favores.

“Tonantzin ti mitzmo tlahtlanilihtikateh      “Madre Nuestra le rogamos
amo ximo tekipachohtieh,                                 no se indigne,
amo xi mo kuehsohtieh,                                    no se enfurezca,
tehwan tikmo nekiliah,                                     nosotros necesitamos de usted,
mo ixkotzin, mo palewilistli,                            de su rostro, su asistencia,
ika timo chikawiliskeh,                                     con eso nos daremos fuerza,
ika timo tlamaksewiskeh,                                  con eso será nuestro sustento,
ika ti yoltoskeh.                                                  con eso viviremos.

“Ti mitzmo walikiliah                                       “Te traemos
-Se popoxkaxtzintli ika kopaltzin,                  -Un sahumerio con copal,
ika ti mitzmo ahwialixtikateh.                         con lo que te perfumaremos.
-Se xochitzintli,                                                  -Una flor,
ika ti mitzmo tlakientihtieskeh.                       con eso te vestiremos,
-Se xochiatzintli,                                                -Un agua florida (licor),
ika  timizmo yolsewiskeh.                                 con lo que confortaremos tu corazón.
-Se xochimanaltzintli,                                       -Un ramito de flor,
ika ti mitzmo yek-ittikateh.                                con lo que te reverenciamos.
-Se xochikoskatzintli,                                        -Un collar de flores,
Ika ti mitzmo selihtikateh.                                con lo que te recibimos (merecemos).
-Se tlawiltzintli,                                                 -Una luz,
ika ti moitz mo tlawilihtikateh,                       con lo que te estamos iluminando,
-Se tlakualtzintli,                                                -Una comida,
ika ti mitzmo tlasohkamati-lihkateh.             con lo que le agradecemos.

“Nochi mo axkatzin,                                         “Todo le pertenece (a usted Madre Tierra),
nochi mo koptika                                                 todo ha de regresar
mo nawaktzin oksemi,                                       a su lado otra vez.

“Nikan tlami                                                       “Aquí se acaba
to tlamanalis,                                                     nuestra ofenda,
nikan ti mo nawatihtikateh,                            aquí nos despedimos,
nikan se mo makawa.                                        aquí nos dejamos de mano (saludo).

“Amo tech ilkawa no Natzin                           “No me olvides Madre mía
oksemi ni mitz tlahpalohtiekin,                       que otra vez vendré a saludarte,
tlasohkamati miek,                                            muchas gracias,
tech mo tlapopohwilihtieh,                             perdónanos,
cox amo, amo melawak                                     quizás no es la manera correcta
oni mitz tlapowihtiek                                        de hablarle,
nikan tlami no tlahtol                                       aquí se acaban mis palabras,
chikawak ni mo tlasohkamatiliah                 le agradezco mucho,
mo nawaktzin                                                     estoy apegado a usted,
Tonantzin Tlaltikpak”.                                     nuestra Madre Tierra”.